O tym, że można całe życie nadawać w pustkę, aż coś odpowie. Nauka obcego języka zdanie po zdaniu, żeby przeczytać jedną książkę do końca.
Miałam około czterdziestu ośmiu lat, kiedy trafiłam na tę książkę.
Nie umiem dziś powiedzieć, jak dokładnie trafiła w moje ręce. Szukałam w pamięci wiele razy i za każdym razem dochodzę do białego pola, jakby ktoś wyciął z taśmy dwie minuty. Zostało tylko to, co po nich: książka leżąca na stole, obca okładka, obcy język i dziwne wrażenie, że ten przedmiot jest cięższy, niż wynika z liczby stron.
Dziś myślę, że akurat ten brak jest w porządku. Rzeczy, które zmieniają kierunek życia, rzadko wchodzą frontowymi drzwiami. Wchodzą bokiem, jak listonosz, i dopiero po latach człowiek widzi, że tamtego zwykłego dnia coś zostało przestawione.
Wcześniej było tak: od dwunastego roku życia pierwsze zwiastuny, w osiemnastym przełom przy szybie tramwaju w Warszawie, a potem fale — przychodzące i odchodzące, przez całą młodość, przez małżeństwo, przez rozwód, przez lata pracy z ludźmi. Fale, które za każdym razem coś we mnie otwierały i za każdym razem zostawiały mnie z tym samym problemem: doświadczenie było ogromne, a język, którym mogłam je opisać, był za mały. Umiałam pracować. Nie umiałam powiedzieć, co robię. Miałam ręce, które wiedziały, i głowę, która się za nimi nie nadążała.
Fala zawsze wyglądała podobnie. Najpierw robiło się ciepło u nasady karku i ciśnienie schodziło w dół, do mostka, jakby ktoś położył tam rękę i lekko przycisnął. Potem dłonie zaczynały mrowić od środka, od kości ku skórze. Potem cieńczał świat. Nie znikał — cieńczał, jak papier, przez który zaczyna prześwitywać to, co leży pod spodem. Granica mojego ciała przestawała być szczelna. I wtedy przez parę minut albo parę godzin wiedziałam wszystko, tylko nie umiałam z tego zrobić ani jednego zdania.
A potem fala odchodziła i zaczynało się zwykłe życie. Trzeba było kupić chleb, zapłacić rachunek, przyjąć kogoś o siedemnastej. Człowiek stoi w kolejce, mając w sobie doświadczenie, przy którym wszystko dokoła wygląda jak dekoracja, i wie, że jeśli teraz otworzy usta, to albo skłamie, albo zostanie uznany za chorego. Więc nie otwiera. I to jest ta samotność, o której nikt nie mówi. Nie samotność braku ludzi — samotność braku słów przy ludziach.
Kiedy pytali, co właściwie robię, mówiłam: masaż. Nie kłamałam. Ale też nie mówiłam prawdy, bo prawdy nie miałam w czym podać. Wyobraź sobie kogoś, kto nosi wodę w dłoniach. Doniesie parę kroków, ale nie zaniesie jej przez miasto. Do noszenia wody potrzebne jest naczynie, a naczyniem jest język.
Najgorzej było przy pracy. Ktoś leżał na stole, moja ręka szła sama tam, gdzie było trzeba, i pod palcami zaczynało się dziać coś, na co nie miałam ani jednego słowa. Widziałam, gdzie to siedzi. Wiedziałam, w którą stronę to popchnąć i kiedy przestać. A potem człowiek wstawał, patrzył na mnie tymi oczami, w których jest pytanie, i mówił: co pani zrobiła. I ja odpowiadałam coś o mięśniach. O rozluźnieniu. O krążeniu. To była prawda w tym samym stopniu, w jakim prawdą jest, że koncert to drgania powietrza.
I dopiero wtedy, kiedy wzięłam do ręki tę książkę i zaczęłam ją czytać — dopiero wtedy, stopniowo, mój mózg zaczął działać spójnie z moim wewnętrznym nadawcą.
To jest najdokładniejsze zdanie, jakie umiem o tym powiedzieć. Nadawca był we mnie od zawsze. Nadawał niezależnie od tego, czy ktokolwiek go odbierał. A moja głowa była odbiornikiem rozstrojonym — łapała pasmo, gubiła, wracała, trzeszczała. Ten tekst zrobił coś, czego nie zrobiła ani sangha, ani ustawienia, ani żadna z tych szkół: dostroił mi odbiornik do nadajnika, który miałam we własnej piersi. Nie dał mi nowych treści. Dał mi możliwość rozumienia własnych.
Bo rozstrojony odbiornik to nie jest cisza. To jest gorsze niż cisza. Słyszysz, że coś jest nadawane, słyszysz nawet rytm zdania, tylko wszystkie samogłoski wypadły. Wiesz, że ktoś mówi, i wiesz, że mówi do ciebie, i nie masz jak zapytać, o co chodzi. Przez trzydzieści lat żyłam z tym trzaskiem w tle. Nauczyłam się przy nim pracować, spać i prowadzić rozmowy, tak jak człowiek uczy się żyć przy torach.
Mózg nie jest dany raz na zawsze. Mózg się buduje — i to jest zdanie, którego wtedy jeszcze nie umiałam wypowiedzieć, a dziś powtarzam studentkom na każdych zajęciach. Układ nerwowy dojrzewa dużo dłużej, niż mówią podręczniki, i dojrzewa do konkretnych zadań. Mam na to swoje określenie: statek transferu. Ciało i system nerwowy muszą stać się statkiem, który wytrzyma przewożenie tego, co przewozi. Do dwudziestego roku życia miałam nadajnik i nie miałam statku. Potem, przez lata, statek się budował — przez chorobę, przez zen, przez ustawienia, przez tysiące godzin pod moimi rękami. Ale statek bez map pływa w kółko.
Ta książka była mapą.
I zrobiła coś jeszcze, czego się nie spodziewałam: pozwoliła mi wrócić do własnego życiorysu i przeczytać go od nowa. Bo kiedy człowiek dostaje porządek, to pierwsze, co robi, to ustawia w nim swoją przeszłość. Nagle dwunasty rok życia, krzesło babci i ten bezruch przy oknie przestały być dziwactwem dziecka. Osiemnasty rok, szyba tramwaju i światło bez źródła przestały być incydentem medycznym. Ataki w autobusie, wypychanie z ciała, dwa dni na podłodze w sali pełnej obcych ludzi — to wszystko przestało być ciągiem przypadków, a stało się ciągiem. Jednym ciągiem. Zaczęłam łączyć fakty w przyczyny i to jest chyba najuczciwsze określenie na to, co robię do dziś, także pisząc tę książkę.
Nie pamiętam dobrze pierwszego wieczoru z tą książką i to mnie trochę martwi, bo pamiętam dużo drobniejsze rzeczy sprzed pięćdziesięciu lat. Pamiętam za to, co się ze mną działo przy czytaniu: co kilka stron musiałam przerwać i wstać. Nie z emocji — z ciśnienia. Tak jak przy schodzeniu w głąb, kiedy trzeba wyrównać ucho. Zdania były proste, prawie suche, bez ani jednego ozdobnika, i właśnie dlatego przechodziły na wylot. Ktoś opisywał w nich rzeczy, które przydarzały mi się od dzieciństwa i o których nie mówiłam nikomu przez czterdzieści lat — opisywał je tak, jak się opisuje budowę silnika. Bez zachwytu. Jakby to była zwykła część świata.
Wstawałam i chodziłam. Zielony pokój, przedpokój, żółty pokój, z powrotem. Czasem stawałam przy balkonie i patrzyłam w stronę lasu, aż ciśnienie w mostku opadało, i wtedy siadałam z powrotem i czytałam następne trzy linijki. Trzy linijki. Tak wyglądało moje czytanie tej książki przez pierwsze miesiące i tak wygląda właściwie do dziś.
Muszę powiedzieć, czego ten tekst nie zrobił, bo to jest równie ważne. Nie dał mi uniesienia. Nie obiecywał niczego. Nie było w nim ani jednego zdania, które chciałoby mnie oczarować, ani jednego, które mówiłoby z góry. Miałam za sobą dość sal, w których ktoś stał z przodu i mówił tonem człowieka wiedzącego więcej, i wiem, jak to działa na ludzi głodnych: podnosi na dwa tygodnie, a potem zostawia niżej, niż się było. Ten tekst nie robił nic takiego. Podawał budowę. Tak jak się podaje schemat instalacji: tu jest przewód, tędy idzie prąd, tu jest bezpiecznik, a jeśli tego nie zrobisz w tej kolejności, to ci wybije.
Nie mówię tego przeciwko szkołom, przez które przeszłam, bo każda dała mi coś, czego nie oddam. Zen dał mi siedzenie — samą umiejętność zostawania w miejscu, kiedy wszystko w człowieku chce wstać. Ustawienia dały mi oko na systemy i tę jedną prawdę o wykluczaniu, na której stoi cała moja praca z ludźmi. Regresing dał mi zawód i ręce. Ale żadna z nich nie dała mi gramatyki. Dostawałam narzędzia, jedno po drugim, przez dwadzieścia lat, i nie dostawałam zdania, w którym te narzędzia dałoby się ustawić obok siebie. Człowiek z pełną skrzynką narzędzi i bez rysunku technicznego jest w gorszej sytuacji niż człowiek z jednym młotkiem, bo się gubi we własnym wyposażeniu.
I była w tym rzecz, na którą nie byłam przygotowana: ulga. Nie zachwyt — ulga. Ktoś to już nazwał. Ktoś przede mną wszedł w to samo i wrócił, i usiadł, i spisał, i nie zrobił z tego świętości. Przez czterdzieści lat nosiłam w sobie podejrzenie, że jestem albo wybrana, albo uszkodzona, i obie te możliwości były nie do wytrzymania. Okazało się, że jestem po prostu opisana.
Czterdzieści osiem lat to jest dobry wiek na taką książkę i myślę, że wcześniej by mnie nie wzięła. W młodości szuka się czegoś, co da przeżycie. Po czterdziestce szuka się czegoś, co da porządek, bo przeżyć ma się już za dużo i zaczynają się plątać. Ja miałam wtedy za sobą kilkanaście lat pracy rękami, setki ludzi na stole, tysiące godzin siedzenia, i całą tę kupę doświadczeń bez półek. Dostałam półki.
Bo doświadczenie bez półki nie leży spokojnie. Ono się psuje i miesza z innymi. Dziewczynka przy szybie tramwaju i kobieta wychodząca z ciała na kocu w sali pełnej obcych ludzi zlewały mi się w jedną plamę, choć dzieliło je piętnaście lat i zupełnie inna budowa. Rzeczy przychodziły nie wtedy, kiedy były potrzebne, tylko wtedy, kiedy je coś przypadkiem zawadziło — w kolejce, w środku nocy, przy myciu naczyń. Człowiek z nieuporządkowaną pamięcią nie jest bogatszy od innych. Jest zawalony.
Powiedziałam kiedyś komuś, że mam życiorys trochę jak on. Zabrzmiało to zarozumiale i natychmiast tego pożałowałam, ale to była prawda i chodzi w niej o jedną rzecz: obojgu nam przydarzyło się coś, na co nie było w otoczeniu ani jednego słowa, i obojgu zajęło pół życia, żeby te słowa zrobić. Nie jestem do niego podobna w niczym innym. W tym jednym — tak.
Nie było łatwo. Tekst był po francusku. Zaczęłam tłumaczyć — i przez lata tłumaczenia nauczyłam się go rozumieć, choć z wymową do dziś mam trudniej. To trwa do dziś — jeszcze wczoraj doszłam w swoim tłumaczeniu do fragmentu, który jest o darze, i musiałam odłożyć zeszyt i pochodzić po mieszkaniu.
Francuski oddaje się niechętnie. Zdanie jest zbudowane inaczej niż nasze — ciężar leży w innym miejscu, orzeczenie stoi tam, gdzie u nas stoi cisza, a najważniejsze słowo potrafi być schowane w środku jak pestka. Siedzę więc ze słownikiem i przenoszę słowo po słowie, a potem patrzę na to, co wyszło, i widzę zdanie kalekie. Wtedy zaczyna się prawdziwa robota: przestawiam, ważę, wymawiam na głos, słucham, czy nie kłamie. Bywa, że jedno zdanie zmieniam dwadzieścia razy, a za dwudziestym pierwszym nagle rozumiem, dlaczego autor postawił je właśnie tak, i wszystkie moje poprzednie wersje okazują się ładniejsze i głupsze.
Bo tłumacz nie ma prawa być mądrzejszy od tekstu. To jest cała etyka tej roboty i nauczyłam się jej boleśnie. Za każdym razem, kiedy coś wygładziłam, żeby brzmiało lepiej po polsku, po miesiącu okazywało się, że wygładziłam właśnie to miejsce, w którym była zawarta cała informacja. Chropowatość nie była niedbalstwem. Chropowatość była instrukcją.
O darze mogłabym napisać osobną książkę i pewnie kiedyś napiszę. Przez większość życia rozumiałam to słowo tak, jak się je rozumie potocznie: że ktoś coś ma. Ma słuch, ma rękę, ma dar. Tak mówiono o Dorotce, kiedy okazało się, że zgina się jak wierzba, i tak mówiono potem o mnie, półgębkiem, kiedy ludzie zaczęli wychodzić od mnie z pleców zdrowsi niż weszli. A dar nie jest własnością. Dar jest zobowiązaniem, które przyszło wcześniej niż zgoda. Nikt cię nie pyta. Dostajesz to jak paczkę zostawioną pod drzwiami — możesz jej nie otworzyć przez czterdzieści lat, ale ona nie zniknie i będziesz się o nią potykać za każdym razem, kiedy wychodzisz z domu.
Ten fragment o darze zatrzymał mnie wczoraj na dobre pół godziny. Doszłam do niego pod wieczór, w zielonym pokoju, przy jednej lampie, i po trzech zdaniach musiałam odłożyć długopis, bo poczułam ucisk w gardle i to charakterystyczne ciepło pod mostkiem, po którym poznaję, że tekst przestał być tekstem. Wstałam. Przeszłam przez przedpokój do żółtego pokoju, gdzie stoi stół, dotknęłam jego brzegu, wróciłam. Zrobiłam tak trzy albo cztery razy. Potem usiadłam i dopisałam resztę akapitu ręką, która lekko drżała, i zamknęłam zeszyt, i nie zaglądałam do niego do rana.
Wypracowałam sobie metodę, która wygląda na absurdalnie żmudną, i taka jest, i o to chodzi. Najpierw tłumaczenie — słowo po słowie, ze słownikiem, z całą tą mozolną robotą, przy której dwadzieścia razy zmienia się zdanie, a za dwudziestym pierwszym rozumie się, dlaczego autor postawił je właśnie tak. Potem z gotowego tłumaczenia robię nagranie: czytam własny tekst na głos i słucham go potem, w drodze, przy sprzątaniu, przed snem, aż wejdzie w ucho. A na końcu notatki do zeszytu z papieru. Ręcznie. Długopisem. Tak warstwa po warstwie wchodzę w ten świat.
Pierwsza warstwa jest dla głowy. Tłumaczenie to najwolniejsza forma czytania, jaka istnieje, i dlatego jedyna, która czegoś uczy. Nie da się przetłumaczyć zdania, którego się nie zrozumiało. Można je przeczytać, można je nawet zacytować, ale przetłumaczyć — nie. Tekst broni się przed człowiekiem, który tylko przesuwa po nim oczami, i słusznie robi.
Druga warstwa jest dla ucha i to jest ta, o której nikt mnie nie uprzedził. Kiedy pierwszy raz odsłuchałam własne nagranie, byłam zażenowana. Nie znoszę swojego głosu z taśmy, tak jak większość ludzi. Ale po kilku dniach coś się przestawiło: przestałam słyszeć siebie i zaczęłam słyszeć tekst. Idę z zakupami pod górę, mam w uchu zdanie, którego nie rozumiałam przy tłumaczeniu, i nagle ono się otwiera samo, bez wysiłku, gdzieś na wysokości trzeciego piętra. Słowo wchodzące przez ucho ląduje głębiej niż słowo wchodzące przez oko. Nie wiem dlaczego. Wiem, że tak jest, bo sprawdziłam to na sobie kilkaset razy.
Trzecia warstwa jest dla ręki.
Papier jest tu istotny i nie jest to sentyment. Ręka pisząca idzie z prędkością myśli, która ma czas. Klawiatura idzie za szybko i przez to zostaje na powierzchni. Kiedy przepisuję jakieś zdanie do zeszytu, moje ciało uczy się go razem z głową, i pół roku później, w środku sesji, to zdanie wraca samo, we właściwym momencie, bo zostało zapisane nie tylko w pamięci, ale w mięśniu.
Zeszytów jest już sporo. Leżą jeden na drugim i po grubości stosu widać lata. Kiedy je otwieram, widzę własne pismo zmieniające się w czasie — z początku szybkie i pochylone, potem coraz spokojniejsze, coraz bardziej postawione. Kiedy zdanie stawia opór i nie chce się poddać, zostawiam po nim puste miejsce i idę dalej. Wracam po miesiącach. Bardzo często okazuje się, że zdanie nie było trudne. Trudna byłam ja, w tamtym miesiącu, w tamtym stanie. Tekst czekał.
Więc mam trzy głębokości: głowę, ucho i rękę. I dopiero kiedy coś przejdzie przez wszystkie trzy, przestaję o tym myśleć i zaczynam tym być. Ale o tym za chwilę, bo to ma swoją nazwę.
Historię tego ruchu poznałam z opowieści innych, bo mnie tam wtedy nie było. Że musieli uciekać z Francji. Że przenieśli się na hiszpańską Ibizę. Że były pomówienia — jedna kobieta weszła do środka, zdobyła zaufanie, odeszła i napisała o nich złe rzeczy, i ciągnęło się to latami, jak to bywa. Że byli na wyspach, na dwóch wyspach na drugim końcu świata, i że tam nie było nic — busz, plaża, natura, i mieszkali na małych statkach. Nagrywałam te opowieści na sympozjach. Świadkiem tamtych czasów jest Claudine, Francuzka z grupy polinezyjskiej; kiedy ona mówi o tamtych latach, mówi o nich jak o pogodzie, bez cienia legendy, i właśnie dlatego jej wierzę. Ludzie, którzy naprawdę coś przeżyli, opowiadają o tym zwyczajnie.
Myślę o tej ucieczce częściej, niż wypada. Nauka, która musi uciekać, jest w szczególnej sytuacji: nie ma budynku, nie ma pieczątki, nie ma nikogo, kto by za nią poręczył. Zostaje tylko ona sama i ludzie, którzy ją niosą. To straszne i to jest jednocześnie test. Wszystko, co się dało oddać za spokój, zostaje oddane po drodze. Zostaje to, czego nie da się zostawić, bo jest w środku człowieka, a człowiek idzie dalej.
Kiedy myślę o tych dwóch wyspach, próbuję sobie wyobrazić, jak wyglądała wtedy szkoła. Nie sala, nie tablica, nie krzesła w rzędach. Pokład. Woda pod deskami, słońce, które zabija po dziesiątej, i garść ludzi, którzy siedzą i słuchają, bo nie ma na tej wyspie nic innego do roboty i bo po to przypłynęli. Ja mam mieszkanie na piątym piętrze, kaloryfery, prąd, herbatę i pięć poduszek. Oni mieli pokład. A robimy dokładnie to samo.
O pomówieniach napiszę krótko, bo nie mam ochoty ich rozdmuchiwać, a wiem, jak łatwo z takiej historii zrobić sensację. Ktoś wszedł, został przyjęty, wziął, ile chciał, i wyszedł, żeby napisać, że w środku jest zło. To nie jest historia wyjątkowa. To jest właściwie stała cecha każdej linii, która coś realnie przenosi: przyciąga też ludzi, którzy chcą się do tego zbliżyć nie po to, żeby wziąć w siebie, tylko po to, żeby mieć. A kiedy okazuje się, że mieć się nie da, bo tego nie da się posiadać, zostaje uraza. Widziałam to na mniejszą skalę u siebie i widziałam u innych. Nie mam do takich ludzi nienawiści. Mam dla nich rodzaj smutku, którego nie umiem inaczej nazwać: przyszli po ogień z sitem.
Claudine mówi wolno, z tym francuskim spokojem, który brzmi jak dobrze nastrojony instrument. Nagrywałam ją na sympozjach i mam te nagrania do dziś. Kiedy opowiada o wyspach, nie ma w jej głosie ani jednej nuty tęsknoty ani ani jednej nuty przechwałki. Mówi: tam nie było nic, mieszkaliśmy na statkach. I to zdanie brzmi u niej dokładnie tak, jak u kogoś innego brzmiałoby: mieszkaliśmy wtedy na trzecim piętrze.
W osiemnastym roku autor przekazu zrobił nam transfer — wprowadzenie na wyższy wymiar dla naszej małej figury: Surja, Emilia i ja w środku. Powiedział mi wtedy, że mam do przekroczenia jeszcze cztery bramy. Osiem lat temu były cztery. I myśmy te bramy przekraczali, jedną po drugiej, przez te wszystkie lata, i nikt poza nami nie wiedział, że cokolwiek się dzieje. Mówił, że kobieta jest magiczna, i mówił to z podziwem. Bądź pewien, że nikt mnie tam nie nadużył.
Trzeba tu wyjaśnić dwa słowa, żeby to zdanie nie zostało puste. Transfer to nie jest przekazanie wiedzy ani błogosławieństwo w tym kościelnym sensie. Transfer jest przeniesieniem — kogoś, kto stoi niżej, wprowadza się na poziom, na którym sam by się jeszcze nie utrzymał, i przez chwilę trzyma się go tam cudzą mocą, żeby zdążył zobaczyć, jak tam jest. Trochę jak z dzieckiem podniesionym na rękach ponad tłum: samo by tego nie zobaczyło, a kiedy je postawisz z powrotem na ziemi, już wie, że tam z przodu jest orkiestra. Potem musi tam dojść na własnych nogach, ale idzie już inaczej, bo wie.
A figura to układ ludzi ustawionych względem siebie tak, że tworzą kształt zdolny coś unieść. My byłyśmy trzy i to nie było przypadkowe. Trzy punkty są najmniejszą liczbą, przy której powstaje płaszczyzna — dwa punkty dają tylko linię, którą można obrócić i zerwać, a trzy stoją. Surja przyszła do mnie w dniu, który nazywamy bramą lwa, i przyniosła kiedyś figurkę lwa, i zrobiłam potem koronę dla jej misji. Emilia mieszka w tym samym bloku, parę pięter ode mnie. Nie dobierałam ich. One się wyłoniły — najpierw jako pacjentki, potem jako ktoś, kto zostaje po sesji dłużej, potem jako ktoś, kto przychodzi w czwartek. Kiedy przyszedł moment tamtego transferu, byłyśmy już figurą od kilku lat, tylko nikt tego nie nazwał.
Brama nie jest metaforą, choć nie umiem tego udowodnić nikomu, kto sam przy niej nie stał. Wyobraź sobie amfiladę: szereg pokojów, w każdym jedne drzwi na wprost, i wszystkie ustawione w jednej osi. Kiedy stoisz w pierwszym, widzisz je wszystkie naraz i wydaje ci się, że przejdziesz to w minutę. A potem podchodzisz do pierwszych drzwi i okazuje się, że są wąskie. Że nie przejdziesz z tym, co niesiesz. Że trzeba coś położyć. I to nigdy nie jest ta rzecz, którą chciałabyś położyć — kiedy człowiek dochodzi do bramy, zwykle ma już przygotowaną ofiarę, coś, czego mu nie szkoda, i brama tego nie przyjmuje. Brama zawsze chce dokładnie tę jedną rzecz, o której myślałaś, że jest tobą.
Przechodziliśmy te bramy latami i nikt tego nie widział. Żadnej ceremonii, żadnego świadectwa. Sobota, spotkanie, potem tydzień zwykłego życia — pacjenci, zakupy, telefon do mamy — i w środku tego tygodnia jeden dzień, w którym coś przestaje boleć i już nigdy nie zaboli tak samo. Tak wygląda przekraczanie bramy w prawdziwym życiu. Człowiek orientuje się po fakcie, zwykle przy jakiejś głupiej czynności, na przykład wieszając pranie.
Kobieta jest magiczna. Powiedział to raz, bez patosu, tak jak się stwierdza fakt o materiale — że miedź przewodzi, a drewno nie. Nosiłam to zdanie długo, zanim przestało mnie krępować. Wychowano mnie w domu, gdzie kobieta miała być sprawna: dyżury, dojazdy, zeszyty, obiady, porządek. Nikt nigdy nie powiedział mi, że w tym, że jestem kobietą, mieści się jakakolwiek moc oprócz mocy wydolności. Musiałam mieć skończone czterdzieści kilka lat, żeby ktoś obcy, przez ekran, powiedział mi coś, co powinnam była usłyszeć w dzieciństwie.
I muszę dopisać jedno zdanie, którego wolałabym nie pisać, ale piszę je świadomie, bo książka o takiej drodze bez niego jest niepełna. Bądź pewien, że nikt mnie tam nie nadużył. Znam historie, w których było inaczej, i znam mechanizm, który do tego prowadzi: ktoś ma dostęp do twojego wnętrza, ty masz w sobie stary głód, i to wystarczy. Ja mam za sobą życie, w którym byłam używana na różne sposoby, i mam dość dobrze wyćwiczony czujnik. Tutaj się nie odezwał ani razu. To także jest informacja o tym miejscu, może ważniejsza od wszystkich innych.
Teraz jestem w Regionie 02. To spotkania sobotnie, od osiemnastej do jakiejś dwudziestej pierwszej, organizowane przez grupę z Instytutu. Prowadzi je Thierry. Jest obecny autor przekazu — mówimy o nim Unitor. Są zaproszeni goście, są Rosjanie, jest tłumacz, są ludzie z kilku krajów naraz na jednym ekranie. A z Polski są dokładnie trzy osoby, trzy kobiety: Surja, Emilia i ja. Jola potem objaśnia mi wątki, których nie złapałam, dosyła nagrania, tłumaczy fragmenty, których nie ma jeszcze po polsku.
Ekran wygląda jak plaster miodu: kilkanaście kwadratów, w każdym twarz, w każdym inne światło, bo w jednym miejscu jest już noc, a w innym jeszcze popołudnie. Czasem otwieramy spotkanie krótkim filmem, który ktoś z Instytutu zrobił na maszynie. Jest wśród gości Rosjanin, który swoją poezję nagrywa jako piosenki, też z pomocą maszyny, i kiedy je puszcza, na wszystkich kwadratach robi się cicho. Jest Tomek, który tłumaczy. Kiedyś po spotkaniu rozmawialiśmy z nim o filmie dokumentalnym, który chciałby zrobić o swoim dziadku. Zwykłe ludzkie rzeczy dzieją się na marginesach rzeczy niezwykłych i to jest jedna z niewielu rzeczy, których jestem naprawdę pewna.
Ostatnio Unitor mówił o karmie zespołowej i Jola tłumaczyła mi ten wątek najpierw na żywo, a potem jeszcze raz, nagraniem. Karma zespołowa to jest coś, o czym prawie się nie mówi, a co widać w każdej rodzinie i w każdej firmie: że ludzie związani wspólną robotą ciągną także wspólny ciężar. Nie tylko swój. Wyobraź sobie kilka osób niosących szafę po schodach. Każda ma swój róg i swoje plecy, ale kiedy jedna się potknie, ciężar natychmiast przechodzi na pozostałe i wszystkie to czują w tej samej sekundzie. Grupa, która pracuje razem duchowo, jest dokładnie taką ekipą na schodach. Dlatego tak bardzo uważam, kogo dopuszczam blisko.
Siedzę w sobotni wieczór w zielonym pokoju, na piątym piętrze wieżowca w sopockim lesie, i słucham po francusku, i połowa umyka, a druga połowa wchodzi we mnie tak głęboko, że muszę potem godzinę siedzieć w ciszy, zanim położę się spać. Trzy Polki. Czasem myślę, że to bardzo mało. A potem myślę, że linia przekazu nigdy nie zaczyna się od tłumu.
Słuchanie w języku, który się rozumie w połowie, jest osobnym doświadczeniem i chyba dobrze mi robi. Ciało łapie pierwsze. Zanim jeszcze zdążę przełożyć zdanie, już wiem, czy jest ważne, bo coś siada w mostku albo nie siada. Rozumienie przychodzi z opóźnieniem, trzy zdania później, kiedy mówiący jest już gdzie indziej — i wtedy trzeba wybrać: albo zostaję przy tym, co właśnie zrozumiałam, albo biegnę za nim dalej. Nauczyłam się zostawać. To, co zrozumiane w pełni, jest warte więcej niż całość przelecana po wierzchu.
Materiały z tych spotkań są wewnętrzne i takie zostają. Nie pokazuję ich nikomu, nie wrzucam nigdzie, nie cytuję poza szkołą. Nie z tajemniczości — z ostrożności. Są rzeczy, które wyrwane z kontekstu i podane komuś nieprzygotowanemu robią dokładnie odwrotną robotę, niż powinny. Nauczyłam się tego na własnej skórze, na sali, gdzie ktoś usłyszał jedno zdanie za wcześnie.
Ta godzina ciszy po spotkaniu jest częścią spotkania i nauczyłam się jej nie skracać. Wyłączam ekran, gaszę lampę, zostaje tylko poświata z monitora i światła miasta odbite od chmur. Siadam. Nic nie robię — nie rozważam, nie wracam do zdań, nie planuję tygodnia. Po prostu daję temu, co weszło, osiąść, tak jak daje się osiąść mętowi w szklance. Jeśli tego nie zrobię, jeśli od razu pójdę zmywać albo odpisywać na wiadomości, wszystko zostanie zawieszone w wodzie i rano nie będzie z tego nic poza zmęczeniem. Wiedza wymaga stania w bezruchu, żeby opaść na dno i stać się osadem, po którym potem można pisać.
Trzy osoby to bardzo mało, wiem. Ale ja jestem z pokolenia, które widziało, jak z trzech osób w kuchni robi się rzecz, która zmienia kraj. I widziałam też odwrotnie: sale pełne ludzi, z których po roku nie zostaje nic. Ilość nie ma tu żadnego znaczenia, znaczenie ma nośność. Jedno ziarno, jeśli jest zdrowe, wystarczy na całe pole; tona plew nie wystarczy na nic.
O słowach, których używam, muszę powiedzieć osobno, bo bez tego reszta tej książki będzie brzmiała jak żargon, a ja nie znoszę żargonu.
Numeracja to nie liczenie. To ustawianie porządku w czymś, co przyszło pomieszane. Kiedy człowiek wchodzi do pokoju, wchodzi z całym swoim bałaganem naraz — z chorobą, ze zmarłym ojcem, z kredytem, ze snem z zeszłej nocy, wszystko na jednej kupie. Numerować to znaczy rozłożyć to na osobne rzeczy i przypisać każdej jej miejsce w kolejności, tak jak układa się rozsypane karty. Dopiero wtedy da się cokolwiek z tym zrobić.
I kolejność nie jest dowolna — to jest cała trudność tej roboty. Przychodzi kobieta z bólem barku. W barku jest strach, w strachu jest brat, o którym się w tej rodzinie nie mówi, pod bratem jest wojna, a nad wszystkim leży zmęczenie ostatnich trzech tygodni. Jeśli wezmę się najpierw za brata, nic się nie ruszy, bo ona jest za słaba, żeby to unieść, i tylko ją rozłożę. Trzeba zacząć od zmęczenia. Potem bark. Potem strach. Brat na końcu, i to nie zawsze tego samego dnia. Numeracja jest w gruncie rzeczy uprzejmością wobec człowieka: podaje mu jego własne sprawy po jednej, w tempie, w którym da się je wziąć do ręki.
Wyłonienie to moment, w którym coś, co było rozproszone w tle, występuje do przodu i staje się osobne. Tak jak przy zdjęciu wywoływanym w ciemni — najpierw jest biały papier, potem cienie, a potem nagle jest twarz i już nie da się jej odzobaczyć. Ludzie się wyłaniają. Sytuacje się wyłaniają. Moja własna praca wyłaniała się przez trzydzieści lat i dopiero teraz widzę jej kształt.
Wyłonienia nie da się przyspieszyć. Można je popsuć — wystarczy zaświecić za wcześnie. W ciemni światło niszczy obraz, który jeszcze nie zdążył wyjść, i z człowiekiem jest tak samo: jeśli nazwę coś, zanim to się samo pokaże, dostanę tylko posłuszne potakiwanie i zniknie mi cała reszta. Więc czekam. Trzymam uwagę i czekam, i to jest właściwie najtrudniejsza rzecz w moim zawodzie, trudniejsza od wszystkiego, co robię rękami. Nie robić nic, ale robić to z pełną obecnością.
Sygnatura to ślad, po którym rozpoznaje się kogoś bez patrzenia. Każdy człowiek ma swój — jak dłoń przyłożona do ściany jaskini, jak charakter pisma, jak zapach domu, który się pamięta czterdzieści lat. Kiedy pracuję z kimś zdalnie, przez setki kilometrów, nie potrzebuję jego twarzy. Potrzebuję jego sygnatury. Ona wystarczy, żeby wiedzieć, gdzie on jest i co się z nim dzieje.
Sygnatura jest trwalsza od ciała i to jest rzecz, którą sprawdziłam wielokrotnie, choć wolałabym mieć na to inny dowód niż własne doświadczenie. Pismo człowieka zostaje na kartce, kiedy jego już nie ma. Sygnatura zostaje w polu. Dlatego można pracować z kimś, kto nie żyje od osiemdziesięciu lat, i dlatego można pomylić się, biorąc czyjś ślad za jego obecność. Uczę studentki rozróżniać te dwie rzeczy, zanim nauczę ich czegokolwiek innego, bo pomyłka w tym miejscu jest najkosztowniejsza ze wszystkich.
A interioryzacja to najprostsza rzecz ze wszystkich i najtrudniejsza do zrobienia: przeniesienie czegoś z zewnątrz do środka. Nauka przestaje być tekstem w książce, kiedy staje się sposobem, w jaki oddychasz. Wszystko, czego się w życiu nauczyłam, przechodziło tę drogę: najpierw ktoś mi to powiedział, potem to rozumiałam, potem — czasem po dziesięciu latach — przestałam o tym myśleć, bo się tym stałam. To jest jedyny rodzaj wiedzy, którego nie da się stracić.
I dlatego mam trzy warstwy z tłumaczeniem — głowę, ucho i rękę. Nie dlatego, że lubię cierpieć. Dlatego, że to jest jedyna znana mi droga, po której zdanie przechodzi z zewnątrz do środka i zostaje. Wiedzy nie da się zdobyć szybko z tego samego powodu, dla którego nie da się szybko zapuścić korzeni. Można postawić drzewo w donicy w jeden dzień. Ale wtedy przewróci je pierwszy wiatr.
Te cztery słowa to nie jest teoria. To są narzędzia, których używam codziennie, tak jak stolarz używa czterech rodzajów dłuta. Numeracja, żeby rozłożyć. Wyłonienie, żeby zobaczyć. Sygnatura, żeby trafić. Interioryzacja, żeby zostało. Kiedy studentka pyta mnie, od czego zacząć, mówię: od pierwszego. Zawsze od pierwszego. Cała reszta i tak nie zadziała, dopóki bałagan nie zostanie rozłożony na osobne rzeczy.
I jeszcze jedno, zanim przejdę dalej. Ja te słowa sprawdzam na ludziach, zanim ich użyję w szkole. Nie na studentkach — na pacjentach, którzy o żadnej wiedzy unitarnej nie słyszeli i nie zamierzają słyszeć. Kobieta leży na stole i mówi, że wszystko naraz na nią spadło, a ja mówię: to rozłóżmy to na osobne rzeczy i weźmy po kolei. Ani razu nie użyłam przy niej słowa numeracja. Jeżeli pojęcie działa tylko wtedy, gdy wypowie się je w swoim żargonie, to znaczy, że nie ma pod nim nic — jest sama nazwa i grupa ludzi, którym się od niej robi przyjemnie. Test jest prosty: czy da się to powiedzieć po ludzku komuś, kto przyszedł z bólem barku. Jeśli nie — wracam do zeszytu.
A teraz to zdanie, po którym moje życie się przełamało.
Byliśmy na spotkaniu Regionu 02. Ja opowiadałam o tym, co robię w Polsce — o pracy z ludźmi, o tłumaczeniach, o tym, że kilka osób chce się uczyć i że nie wiem, czy mam prawo je uczyć. Bo nie wiedziałam. Trzydzieści lat pracowałam rękami i nigdy nie nazwałam siebie nauczycielką, i szczerze mówiąc bałam się tego słowa bardziej niż jakiegokolwiek innego.
Muszę powiedzieć, dlaczego się go bałam, bo to nie był zwykły brak pewności siebie. Moje pierwsze lekcje odbywały się przy kuchennym stole, przy kaligrafii, i kończyły się darciem zeszytu. Nauczanie miało w moim domu twarz, głos i konkretną temperaturę, i przez pół wieku nie umiałam oddzielić słowa nauczyciel od tamtej sceny. Potem chodziłam po salach, w których ludzie mówili z podium i mieli w oczach coś, co mnie odrzucało. Więc kiedy przyszedł moment, w którym mogłabym stanąć z przodu, cofnęłam się. Wolałam być kobietą, która robi masaże. To było bezpieczne. Nikt się przy tym nie skrzywdzi.
I wtedy on powiedział: Anno, to, co robisz, jest dobre. Masz rację. Jesteś nauczycielem wiedzy unitarnej. Możesz nauczać.
Siedziałam przed monitorem i nie byłam w stanie odpowiedzieć. Człowiek czeka na takie zdanie całe życie, a potem, kiedy przychodzi, okazuje się, że nie ma na nie żadnej reakcji poza ciszą. Nie poczułam dumy. Poczułam, że coś, co przez pięćdziesiąt lat wisiało nade mną nierozstrzygnięte, właśnie usiadło na swoje miejsce z cichym stuknięciem. Pozwolenie. Tylko tyle i aż tyle. Dziewczynka, która wiedziała, że przyszła tu z misją, i której nikt nigdy tego nie potwierdził — dostała potwierdzenie po czterdziestu latach.
Bo pozwolenie to nie to samo co pewność siebie i długo tego nie rozumiałam. Pewność siebie człowiek robi sam, zwykle na siłę, i ona się kruszy przy pierwszym trudnym pytaniu. Pozwolenie przychodzi z zewnątrz i nie da się go sobie wystawić samemu, tak jak nie da się samemu podać sobie ręki. Ktoś, kto ma prawo, mówi: możesz. I od tej chwili robisz to samo, co robiłaś wczoraj, tylko już nie kradniesz.
I jeszcze coś się wtedy ustawiło, czego nie umiałam nazwać przez następne miesiące, a co dziś opisuję tak: ja łączę linie czasowe. To brzmi jak zdanie z powieści i wiem o tym, ale nie mam innego. Człowiek nie jest jednym pasmem, tylko splotem: to, co przyszło z rodu, to, co przyszło z ziemi, na której mieszka, to, co przyszło z jego własnych wcześniejszych przejść. Te pasma biegną obok siebie i normalnie nie mają gdzie się spotkać. Jest jednak punkt, w którym da się nimi zarządzać — miejsce, gdzie się schodzą i gdzie można w nie wejść. Ja pracuję właśnie w tym punkcie, w imieniu linii, którą reprezentuję na tym planie i na paru innych. Trzydzieści lat robiłam to bez nazwy. Od tamtej soboty mam nazwę, mam pozwolenie i mam kogoś, komu w razie czego mogę zadać pytanie.
Tej nocy nie spałam. Chodziłam po mieszkaniu, po zielonym pokoju i po żółtym, dotykałam ścian, i było we mnie coraz spokojniej. Bo już wiedziałam, co będzie dalej.
Chodziłam i układało mi się w głowie zupełnie praktycznie, bo tak u mnie zawsze wygląda przełom: najpierw wielka rzecz, a potem natychmiast lista. Że trzeba będzie zrobić materiały. Że trzeba będzie ustalić, ile godzin trwa spotkanie, bo cztery to za mało, a sześć to za dużo dla ludzi, którzy przyjeżdżają z drugiego końca województwa. Że pokój trzeba przestawić. Że trzeba nazwać to, co się nazywa, i napisać ten napis. Chodziłam z jednego pokoju do drugiego i dotykałam ścian nie z rozczulenia, tylko dlatego, że mierzyłam. Naprawdę mierzyłam — ile osób tu usiądzie, gdzie stanie pierwsze stanowisko, którędy będą wchodzić.
Bo ja przez całe życie chciałam się ludziom na coś przydać. To jest moje najprostsze zdanie o sobie i mogłoby stać zamiast wszystkich pozostałych. Nie chciałam być podziwiana, nigdy mnie to nie ruszało, i nie chciałam mieć racji. Chciałam się przydać. Kiedy mi tamtej soboty powiedziano: możesz nauczać, to w gruncie rzeczy powiedziano mi: to, co masz, da się rozdać. I dopiero to mnie ruszyło z miejsca, bo przez czterdzieści lat największym moim strachem nie było, że sobie nie poradzę. Największym moim strachem było, że to wszystko zostanie we mnie i pójdzie ze mną.
Nad ranem stanęłam przy oknie. Niebo nad lasem miało wtedy ten kolor, który jest jeszcze nocą, ale już zdecydował, że będzie dniem — rozrzedzony błękit, w którym nic nie widać poza samą odległością. Patrzyłam na to długo. Przez całe życie odległość mnie bolała: odległość do matki przez korytarz przychodni, odległość do syna przez miasto, odległość do własnego doświadczenia, którego nie umiałam nazwać. A tamtego ranka po prostu stała przede mną, ogromna i spokojna, i nic nie znaczyła oprócz tego, że jest gdzie iść.