Matka pracowała naprzeciwko domu. Dwadzieścia sekund drogi i całkowita niedostępność. O tym, że odległość nie mierzy się w metrach, tylko w tym, ile z drugiego człowieka w danej chwili zostaje.
Przychodnia stała po drugiej stronie ulicy. To zdanie brzmi zwyczajnie, ale w moim dzieciństwie było ono w zasadzie prawem fizycznym. Mama pracowała po drugiej stronie ulicy. Nie w innej dzielnicy, nie za miastem, nie godzinę drogi stąd — tam. Można było stanąć i zobaczyć budynek. Można było przejść na drugą stronę i wejść.
Trzeba to sobie wyobrazić dokładnie, bo cała reszta rozdziału z tego wynika. Dziecko wychodzi z klatki, robi kilkanaście kroków, staje na krawężniku — i tam, naprzeciwko, jest miejsce, w którym jest jego matka. Nie „gdzieś w mieście". Nie „w pracy", to znaczy w abstrakcji. Naprzeciwko. Widać drzwi. Widać okna. Zdarzało się, że wiedziałam, za którym z nich ona akurat jest.
I to była najkrótsza odległość, jaką znam, i zarazem najbardziej nieprzekraczalna. Bo można było przejść przez tę ulicę w dwadzieścia sekund i wejść do środka, i nawet stanąć w drzwiach jej gabinetu — i to niczego nie zmieniało, bo ona tam nie była moja. Ona tam była czyjaś. Miała fartuch, miała ręce zajęte, miała kogoś na krześle. Odległość nie mierzyła się w metrach. Mierzyła się w tym, ile z niej w danej chwili zostawało.
Dziś, kiedy pracuję z ludźmi nad ich dzieciństwem, wiem, że nie ma nic trudniejszego niż rodzic bliski i niedostępny naraz. Rodzic daleki jest przynajmniej jednoznaczny. Dziecko wie, że go nie ma, opłakuje to i idzie dalej. Ale rodzic za ścianą, rodzic po drugiej stronie ulicy, rodzic obecny co do metra i nieobecny co do uwagi — to jest konstrukcja, w której dziecko nie może zamknąć żadnej sprawy. Bo przecież jest. Przecież wystarczyłoby. Przecież tak niewiele brakuje.
Wojskowa przychodnia. Zapach, którego nigdy nie zapomniałam i którego do dziś nie umiem nazwać jednym słowem: spirytus, jodyna, wykrochmalone płótno, gotowany metal, lastryko myte środkiem o ostrym oddechu. Zapach czystości, która nie jest przytulna. Czystość domowa pachnie mydłem i praniem. Ta pachniała inaczej — pachniała gotowością.
Ten zapach uderzał w progu i był pierwszą informacją, jaką się dostawało od tego budynku. Wchodziło się w niego jak w wodę o innej temperaturze. Zmieniało się powietrze, zmieniało się światło — bo tam było zawsze jaśniej niż na klatce schodowej, jaśniej i bardziej równo, bez cieni, w których dałoby się schować. Zmieniał się dźwięk: kroki wracały echem, drzwi mówiły głośniej niż w domu, gdzieś w głębi coś stukało metalicznie w powtarzalnym rytmie.
Uczyłam się tego miejsca ciałem, tak jak wcześniej nauczyłam się osiedla. Wiedziałam, gdzie podłoga jest chłodniejsza. Wiedziałam, w którym miejscu korytarza słychać wszystko, a w którym nic. Wiedziałam, że jeśli usiądzie się na trzecim krześle od okna, to widzi się jednocześnie dwoje drzwi. Wiedziałam, że o pewnej porze przez korytarz idzie ostrzejsze światło i wtedy kurz staje się widoczny.
Mama była pielęgniarką zabiegową. Miała gabinet zabiegowy, czyli miejsce, do którego ludzie przychodzą po to, żeby coś im zrobiono z ciałem. Nie porozmawiano. Zrobiono. Na parterze była apteka. Gdzieś dalej rentgen. Był laryngolog, do którego trafiałam tak często, że pamiętam nie tylko krzesło, ale i sposób, w jaki się na nim siedzi: broda do góry, gardło otwarte, człowiek zamieniony w korytarz, przez który ktoś świeci.
Ten budynek był mapą ludzkiego ciała i to jest chyba najważniejsza rzecz, jakiej się w nim nauczyłam — a nauczyłam się jej fałszywie i przez pół życia musiałam się z tego odkręcać. Ciało było w nim rozłożone na pokoje. Tutaj uszy i gardło. Tam zęby. Gdzie indziej krew. Każda część miała swoje drzwi, swojego człowieka i swój zapach, i każde z tych drzwi zajmowało się wyłącznie tym, co do niego należało.
Dziecko chodzi po takim korytarzu i uczy się, że człowiek jest zbiorem osobnych spraw. Że ucho jest osobną sprawą od zęba, a ząb od żołądka, a wszystko razem osobną sprawą od tego, co się z człowiekiem dzieje w środku, o czym tam w ogóle nie było mowy, bo nie było na to pokoju.
Całe moje późniejsze rzemiosło jest w gruncie rzeczy poprawianiem tamtego rysunku. Kiedy ktoś kładzie się dziś u mnie na stole i mówi, że boli go bark, ja nie pracuję z barkiem. Barku nie ma. Jest człowiek, którego coś trzyma w jednym kawałku ciała, i to coś prawie nigdy nie zaczęło się w tym kawałku. Zajęło mi dwadzieścia parę lat, żeby to zrozumieć i jeszcze więcej, żeby przestać się z tego tłumaczyć. Ale początek jest tam, na tamtym korytarzu — bo żeby zobaczyć całość, trzeba było najpierw przez lata patrzeć na człowieka pociętego na gabinety i poczuć, że coś tu się nie zgadza.
I byli żołnierze. Całe kolejki młodych mężczyzn na korytarzu, w mundurach, z rękawami podwiniętymi albo gotowymi do podwinięcia. Dwudziestolatkowie, duzi, silni, głośni na zewnątrz, a pod drzwiami gabinetu cichnący. Widziałam to wielokrotnie i to była jedna z pierwszych naprawdę poważnych rzeczy, jakich się dowiedziałam o ludziach: że rozmiar nic nie znaczy. Że dorosły mężczyzna w mundurze może blednąć na widok igły. Że wszyscy mamy pod spodem to samo — ciało, które się boi.
Obserwowałam ich z tego swojego trzeciego krzesła od okna z uwagą, jakiej nikt się po dziecku nie spodziewa. Widziałam, jak w kolejce trwa jeszcze rozmowa i śmiech, i jak ta rozmowa gaśnie o dwoje drzwi wcześniej. Widziałam, że ostatni przed wejściem nie mówi już nic. Widziałam ręce — bo ręce mówią pierwsze i mówią najwięcej. Ktoś obraca czapkę. Ktoś zaciska pięść i rozluźnia, i znowu zaciska, i nie wie, że to robi.
I widziałam to, co wtedy uderzało mnie najbardziej: że ten sam mundur, który na ulicy czynił z człowieka kogoś większego niż on sam, w tym korytarzu nie działał zupełnie. Za tymi drzwiami nie było stopni ani rang. Było ciało i igła. Byłam dzieckiem oficera i wiedziałam już, co znaczą pagony — a tutaj patrzyłam, jak pagony nie ratują przed niczym.
To zostało we mnie na stałe i pracuje do dziś. Kiedy człowiek kładzie się u mnie na stole, wszystko, czym jest na zewnątrz, zostaje przy drzwiach. Nie interesuje mnie, kim jest w pracy. Nie interesuje mnie, ile umie i ile ma. Leży ciało i ono mówi prawdę, której właściciel często jeszcze nie zna. Nauczyłam się tej równości nie na żadnych warsztatach o godności człowieka. Nauczyłam się jej patrząc na bladego dwudziestolatka, który przed chwilą śmiał się na całą kolejkę.
Znałam ten budynek lepiej niż własną szkołę. Wiedziałam, gdzie skręcić, żeby dojść do apteki na parterze — tam pachniało zupełnie inaczej niż na piętrach, słodko i gorzko naraz, drewnem szuflad i ziołami, i za ladą stały te wielkie naczynia z napisami po łacinie, których nikt nie tłumaczył dzieciom. Wiedziałam, gdzie jest rentgen, i wiedziałam, że tam się nie wchodzi ot tak. Wiedziałam, gdzie siedzi laryngolog, bo u laryngologa byłam częściej niż w cukierni.
To był mój drugi dom i mój drugi krajobraz. Inne dzieci znały na pamięć trzepak i klatkę schodową. Ja znałam korytarz z krzesłami pod ścianą, rozkład drzwi, godziny przyjęć i to, o której robi się największa kolejka.
Nauczyłam się tam czegoś, co potem okazało się fundamentem mojej pracy, a co wygląda na drobiazg: nauczyłam się czekać na korytarzu. Siedzieć bez ruchu, nie nudzić się, nie wiercić, obserwować ludzi i nie przeszkadzać. Dziecko, które przez lata przesiaduje na korytarzu instytucji medycznej, wyrabia sobie szczególny rodzaj uwagi — bardzo szeroki i bardzo cichy. Widzi, kto się boi. Widzi, kto udaje, że się nie boi. Widzi, kto wyjdzie stąd lżejszy, a kto tylko udaje ulgę.
Chcę temu czekaniu poświęcić więcej miejsca, bo ludzie zwykle uważają je za pustkę między wydarzeniami, a ono jest najbardziej wypełnioną rzeczą, jaką znam. Kiedy się siedzi na korytarzu, nie dzieje się nic i dlatego widać wszystko. Nie ma na czym zaczepić uwagi, więc uwaga się rozkłada równomiernie na całą przestrzeń, jak woda w naczyniu. Przestaje być skierowana. Zaczyna być obecna.
To jest dokładnie ten stan, którego potem uczyłam się przez lata pod nazwami, które brzmią znacznie poważniej. Nieskierowana uwaga. Otwarte pole. Siedzenie bez przedmiotu. Ludzie płacą za kursy, żeby się tego nauczyć, i mają rację, bo to jest trudne. Ja to dostałam za darmo, w drewnianym krześle pod ścianą, w wieku lat pięciu, dlatego że nie było nic innego do roboty.
Miałam wtedy — i mam do dziś — bardzo szczególną zdolność, o której nie wiedziałam, że jest zdolnością. Umiem siedzieć w pomieszczeniu pełnym ludzi i wiedzieć, co się z nimi dzieje, nie patrząc na nich wprost. Nie czytam z twarzy. Twarze kłamią i kłamią dobrze. Czytam z tego, jak ktoś zajmuje krzesło, jak oddycha, jak długo trzyma nogę w jednej pozycji. Człowiek, który się boi, oddycha wysoko i krótko, i robi to niezależnie od tego, co mówi. Człowiek, któremu ulżyło, wypuszcza powietrze dłużej, niż je wciągnął. To nie jest wiedza tajemna. To jest korytarz.
Ona też miała mundur i długo tego nie widziałam. Biały, sztywny od krochmalu, zapinany, z osobnym nakryciem głowy — ubranie, które podobnie jak tamto ciemne nie pytało nikogo o wygodę i podobnie jak tamto oznaczało, że człowiek w nim jest w tej chwili funkcją. W naszym domu wisiały więc dwa mundury: jeden kobaltowy w przedpokoju, drugi biały, i oba znaczyły dokładnie to samo. Ten człowiek nie należy do siebie.
Różnica była w kolorze i w kierunku, i to jest cała różnica, jaka między moimi rodzicami zachodziła. Jego strój był ciemny i wychodził z domu. Jej był jasny i był po drugiej stronie ulicy. On znikał na miesiące, ona wracała codziennie — i to właśnie ona była mniej dostępna, bo on przynajmniej, kiedy już był, siadał. Ona nie siadała nigdy.
Dopiero pisząc tę książkę zobaczyłam, że wychowałam się między dwiema osobami w uniformach i że dziecko w takim domu bardzo wcześnie uczy się jednej rzeczy, którą potem musi w sobie długo prostować: że dorosły to jest ktoś, kto ma zadanie. Że ludzie mają funkcje, zanim mają twarze. Nie skarżę się. Sama noszę dziś swój rodzaj munduru i wybrałam to świadomie. Ale wiem, skąd mi się wzięło i wiem, ile kosztowało, żeby nauczyć się go zdejmować.
Moja mama tego ciała nie bała się w ogóle.
Ona miała w sobie napęd, którego nie umiem opisać inaczej niż jako czysty ruch. Robić, robić, robić. Nie chodziło jej o efekt, chodziło o samo działanie — bezczynność ją paliła. Kiedy dziś patrzę na to z tym wszystkim, czego się przez życie nauczyłam o energiach, widzę osobę, przez którą przechodził bardzo silny prąd i która przez całe życie szukała dla niego ujścia. Znalazła doskonałe: gabinet zabiegowy. Miejsce, gdzie prąd zamienia się w konkret. Zastrzyk. Opatrunek. Kroplówka. Coś zostało zrobione, ktoś wyszedł w lepszym stanie, następny.
Ta kobieta nie umiała siedzieć. To nie jest przenośnia — ja nie mam ani jednego wspomnienia, w którym moja matka po prostu siedzi. Zawsze coś było w rękach. Zawsze coś się jeszcze robiło po drodze do zrobienia czegoś innego. Kiedy przychodziła do domu, dom zaczynał się dziać: przestawiane, zmywane, wieszane, poprawiane, jedno przez drugie, wszystko naraz. Powietrze w mieszkaniu przyspieszało razem z nią. Wchodziła i tempo się zmieniało, tak jak zmienia się tempo w pokoju, do którego wstawiono wentylator.
Dziecko przy takiej osobie uczy się bardzo szybko dwóch rzeczy. Pierwsza: żeby nie stać na drodze. Druga, ważniejsza: że uwagi nie zdobywa się przez bycie, tylko przez bycie użytecznym. Jeżeli chcesz mieć z taką matką kontakt, musisz wejść w jej ruch. Musisz coś podać, coś przynieść, coś zrobić razem z nią. Wtedy jesteście w jednej fali. Jeżeli natomiast chcesz z nią po prostu posiedzieć — to nie ma takiej fali i nie będzie.
Nie mam pewności, czy ona kiedykolwiek odpoczywała. Podejrzewam, że nie umiała i że gdyby ją do tego zmusić, byłoby jej gorzej, nie lepiej. Są ludzie, którzy muszą przewodzić prąd, bo inaczej się w nich gromadzi i zaczyna palić od środka. Widziałam potem takich pacjentów dziesiątki razy i za każdym razem miałam przed oczami tę samą kobietę w fartuchu, robiącą trzy rzeczy naraz o siódmej rano.
Jest jeden obraz, do którego wracam, kiedy chcę zobaczyć ją całą, i to jest obraz jasny, nie ciemny. Kocyk rozłożony na podłodze w pokoju. Ja i moja przyjaciółka Dorotka. I moja mama, która ćwiczy nas obie — bo oczywiście że ćwiczy, bo przecież nie będzie tak siedzieć, kiedy są tu dwie dziewczynki i podłoga. Rozciąga, ustawia, pokazuje, każe powtórzyć. Robić, robić, robić, tylko że tym razem ten prąd idzie w nas.
I w pewnym momencie ona się zatrzymuje — a to u niej znaczyło naprawdę coś ważnego — i patrzy na Dorotę, i mówi, że to dziecko jest niezwykle giętkie. Że tego się nie zostawia. Że z tym trzeba coś zrobić.
To ona to zobaczyła. Nikt inny. Ani nauczyciele, ani rodzice Doroty, ani żadna instytucja. Kobieta, która na co dzień wbijała igły w ramiona żołnierzy, spojrzała na ciało małej dziewczynki na kocyku i rozpoznała w nim zdolność, o której nikt jeszcze nie wiedział. Dorotka trafiła potem do sali w piwnicy domu kultury, a potem znacznie dalej, i reprezentowała Polskę.
Myślałam o tej scenie przez lata i za każdym razem odkrywam w niej coś innego. Najpierw był w tym żal — bo przecież leżałyśmy tam obie, na jednym kocyku, i jedną z nas zobaczyła. Potem przyszło coś uczciwszego: że ona miała dar rozpoznawania tego, co w ciele jest możliwe, i że ten dar był prawdziwy, i że użyła go tam, gdzie akurat miała go użyć. A na końcu przyszła rzecz, która mnie ostatecznie uspokoiła. Ja robię dokładnie to samo. Kładę ręce na człowieku i po chwili wiem, na co go stać. Nie nauczyłam się tego na żadnym kursie. To jest jej ręka. To jest dokładnie jej ręka, w moim ciele, robiąca dokładnie tę samą rzecz.
Ja też dostawałam te zastrzyki. Wielokrotnie, przez całe dzieciństwo. I nauczyłam się z tym postępować w sposób, który dzisiaj widzę jako pierwszą technikę, jaką w życiu opanowałam: nie patrzeć na igłę, tylko wyjść z tego miejsca ciała. Nie uciec — wyjść. Przenieść uwagę gdzie indziej, do stopy, do okna, do dźwięku na korytarzu, i zostawić ramię samo sobie na te kilka sekund.
Opiszę to dokładnie, bo to jest technika i technikę należy opisywać dokładnie. Nie chodzi o rozproszenie. Rozproszenie nie działa — jeśli człowiek próbuje myśleć o czymś przyjemnym, część uwagi i tak czuwa nad ramieniem i napina je, a napięte ramię boli dwa razy bardziej. Chodzi o coś odwrotnego: o to, żeby całą uwagę naprawdę przenieść w inne miejsce ciała i tam ją osadzić. Ja miałam stopę. Wchodziłam w lewą stopę, w to, jak dotyka podłogi, w ciężar pięty, w chłód pod podeszwą — i byłam tam naprawdę, nie na niby. Ramię zostawało puste. A w puste ramię igła wchodzi zupełnie inaczej.
Sprawdziłam to potem tysiąc razy na sobie i na innych, i mogę powiedzieć rzecz, która ludziom wydaje się nieprawdopodobna: ból w dużej mierze mieszka w uwadze. Nie cały — nie opowiadam bajek, są bóle, których żadna uwaga nie ruszy. Ale ta warstwa, która sprawia, że ciało się kurczy i przez to boli bardziej, jest do rozłożenia i do zdjęcia, i można się tego nauczyć w wieku pięciu lat, jeśli się dostaje wystarczająco dużo zastrzyków.
Nikt mi tego nie pokazał. Dziecko wpada na to samo, bo musi. A trzydzieści lat później siedziałam w sali medytacyjnej i słyszałam nauczyciela mówiącego o tym, że ból można obejść uwagą, i myślałam sobie: to ja umiem od szóstego roku życia. Umiem to z gabinetu mojej matki.
Powiem coś, co brzmi niewdzięcznie, a nie jest: bardzo dużo rzeczy, których uczą na drogich kursach, dostaje się w dzieciństwie za darmo, w warunkach, których nikt by dziecku nie życzył. Cała moja zawodowa wyprawka pochodzi z takich miejsc. Uwaga bez przedmiotu — z korytarza. Przenoszenie uwagi w ciele — z igły. Prowadzenie własnego leczenia — z pustego mieszkania. Rozpoznawanie strachu u obcego człowieka — z kolejki żołnierzy. To nie jest cena, którą bym komukolwiek poleciła. Ale skoro już została zapłacona, uważam za swój obowiązek używać tego, co za nią kupiono.
Dla nich wszystkich była „panią Benią". Tak ją wołali — pacjenci, żołnierze, sąsiedzi, ludzie, którzy przychodzili z problemem. Pani Beniu, a czy pani zobaczy. Pani Beniu, a czy to jest normalne. Pani Beniu, bo ja się boję iść do lekarza. Zdrobnienie, którym obcy ludzie nazywali moją matkę i którym ja jej nigdy nie nazwałam.
Zdrobnienie w ustach obcego człowieka jest rzeczą osobliwą. Ono nie oznacza spoufalenia. Ono oznacza, że ten człowiek czuje się przy niej bezpieczny — a bezpieczeństwo skraca imiona. Ludzie mówili do niej tak, jak mówi się do kogoś, kto już raz nas widział w gorszym stanie i nie zrobił z tego użytku.
Ja mówiłam „mamo" i to jest zupełnie inne słowo, ustawiające zupełnie inną relację. „Mamo" nie jest czułe. „Mamo" jest funkcyjne. Zauważyłam to dopiero jako dorosła kobieta i pamiętam, że kiedy zauważyłam, przez chwilę zrobiło mi się bardzo dziwnie: że setki ludzi w tym mieście miało dla mojej matki pieszczotliwe imię, a ja miałam dla niej stanowisko.
Przychodzili do niej także wtedy, kiedy nic im nie było. To jest rzecz, którą zauważyłam bardzo wcześnie i która wydawała mi się wtedy dziwna, a dziś wydaje mi się najzupełniej normalna: sporo ludzi zjawiało się w tym gabinecie nie po zabieg, tylko po zdanie. Żeby ktoś spojrzał. Żeby ktoś powiedział, że to nic. Żeby móc komuś pokazać miejsce, którego się boją, i usłyszeć, w jakim jest stanie.
Ona to obsługiwała jednym ruchem, bez ceremonii, w drzwiach, między jednym pacjentem a drugim. Rzut oka, dwa zdania, dalej. I ci ludzie wychodzili stamtąd naprawdę lżejsi, chociaż nikt niczego nie zrobił.
Mam dziś takich pacjentów całą kolejkę i wiem o nich to, czego wtedy nie wiedziałam. Człowiek, który przychodzi bez konkretnej dolegliwości, wcale nie przychodzi po nic. On przychodzi po to, żeby ktoś potwierdził, że jego ciało jest w porządku — a to jest jedna z najgłębszych potrzeb, jakie mamy, i prawie nikt jej dziś nie zaspokaja. Żyjemy w czasach, w których ciało bywa oglądane wyłącznie wtedy, kiedy jest zepsute. Jest jedna kobieta, która przychodzi do mnie od ponad dwudziestu lat na, jak to nazywa, masaż relaksacyjny. Oczywiście że nie na masaż relaksacyjny. Ona przychodzi po to, żeby raz na jakiś czas ktoś ją zobaczył całą i powiedział, że to, co czuje, ma sens.
Nauczyłam się tej usługi na korytarzu wojskowej przychodni i wykonuję ją do dziś, i nie uważam jej za mniej ważną od reszty.
To była wielka lekcja mojego dzieciństwa, choć wtedy nie umiałam nazwać jej lekcją. Że dla obcych była uzdrowicielką.
Naprawdę nią była. Widziałam, jak wchodzi ktoś skurczony ze strachu i wychodzi rozprostowany. Widziałam, jak mówi kilka zdań i człowiekowi robi się lżej, zanim jeszcze cokolwiek mu zrobiła. Widziałam, jak ludzie na ulicy się do niej odwracali. Miała moc i ta moc płynęła na zewnątrz, w świat, do obcych, wielkim, szerokim strumieniem.
To „zanim jeszcze cokolwiek mu zrobiła" jest najważniejszą częścią tego zdania i przez wiele lat nie wiedziałam, jak bardzo. Ona nie leczyła zabiegiem. Ona leczyła tym, że była pewna. Człowiek wchodził do jej gabinetu przestraszony, a tam siedziała osoba, dla której to wszystko było oczywiste, wykonalne i policzone — i ta pewność przechodziła na niego, zanim padło jakiekolwiek narzędzie. Widziałam ten mechanizm tysiące razy z krzesła pod ścianą i dziś wiem, że jest to najstarsze narzędzie w całym rzemiośle. Cała reszta jest tylko obudową.
A do środka, do domu, do dziecka, dochodziło z tego niewiele. Nie z braku miłości. Z braku miejsca. Cały prąd był już rozdysponowany po drugiej stronie ulicy.
Prąd rzeczywiście płynie tam, gdzie jest opór, a nie tam, gdzie jest miłość — i to jest zdanie, do którego doszłam po latach pracy i które kosztowało mnie sporo, zanim przestało boleć. W jej zawodzie opór był ogromny: cudze ciała, cudzy strach, cudza krew, kolejka, która się nie kończy. Tam energia miała gdzie pracować. W domu było łatwo. Dziecko, które nie sprawia kłopotu, nie stanowi żadnego oporu — a więc nie przyciąga prądu. Tak się to układało, całkiem bez złej woli, według praw, o których nikt w tamtym mieszkaniu nie miał pojęcia.
Nie mówię tego z pretensją. Naprawdę nie. Bardzo długo mi to zajęło, ale doszłam do miejsca, w którym mogę powiedzieć uczciwie: nie mogę mieć tego jej za złe. To był jej wybór. Człowiek ma prawo wybrać, gdzie wylewa to, co w nim jest. Ona wybrała ludzi. To nie jest mały wybór i nie jest wybór podły. Kosztuje tylko tych, którzy mieszkają z człowiekiem pod jednym dachem.
Chcę być przy tym uczciwa co do drogi, którą do tego zdania doszłam, bo ono nie przyszło samo i nie przyszło szybko. Nie wystarczyło zrozumieć. Rozumiałam to już jako młoda kobieta i to zrozumienie nie zdejmowało niczego — wiedziałam, dlaczego tak było, i dalej mnie bolało, a do tego dochodziło poczucie winy, że mnie boli, skoro przecież rozumiem. To jest bardzo częsta pułapka i widzę w niej ludzi codziennie: myślą, że jak sobie coś wytłumaczą, to przestanie działać. Nie przestanie. Rozumienie jest w głowie, a to siedzi niżej.
Musiałam przejść przez pracę zupełnie innego rodzaju. Przez lata siadania w polu rodzinnym i patrzenia, jak układają się siły, kto komu ustępuje, kto za kogo dźwiga, gdzie jest miejsce puste. I dopiero tam zobaczyłam rzecz prostą: że ona nie zabrała mi niczego, żeby dać obcym. Ona po prostu miała określoną ilość i cała ta ilość szła jednym kanałem, bo tak była zbudowana. Nie było wyboru między mną a nimi. Był kanał i jego przepustowość.
Kiedy to zobaczyłam — nie zrozumiałam, tylko zobaczyłam, to jest różnica — coś we mnie usiadło na swoje miejsce i już się nie podniosło. Od tamtej pory potrafię o niej mówić bez skurczu.
I była jeszcze pani Klara.
Opiekunka z moich najwcześniejszych lat. Nie pamiętam jej twarzy i nie umiem odtworzyć ani jednego zdania, które do mnie powiedziała. Pamiętam natomiast rzecz, która się w takich razach pamięta najdłużej: że dużo serca mi dała. To wszystko, co mam, i to wystarczy, żeby wiedzieć, kim była.
Zauważyłam to dopiero po latach i uważam za jedno z ważniejszych spostrzeżeń w moim życiu: że dziecko nigdy nie zostaje bez czułości, jeżeli tylko czułość jest gdziekolwiek w zasięgu. Ona nie musi przyjść z właściwego miejsca. Ona po prostu musi przyjść. Ja miałam kobietę, która się mną zajmowała, i miałam babcię na wzgórzu — i te dwa strumienie utrzymały mnie przy życiu w tej jednej, konkretnej sprawie. Nie zastąpiły matki. Nic nie zastępuje matki. Ale zrobiły coś ważniejszego: nie pozwoliły, żebym wyrosła na kogoś, kto nie wie, jak to jest.
Bo gdybym nie wiedziała, jak to jest, nie mogłabym dziś robić tego, co robię.
Chorowałam wtedy bez końca. Uszy przede wszystkim — te wieczory, kiedy w głowie zaczyna pulsować i wiadomo, że będzie noc bez snu. Zęby. Gorączki, które przychodziły co kilka tygodni. Antybiotyki, zastrzyki, znowu antybiotyki. Byłam dzieckiem trzymanym w cieple, obłożonym lekami, prowadzonym korytarzami przychodni od gabinetu do gabinetu jak mała sprawa do załatwienia.
Nikt nie pytał, dlaczego to dziecko choruje bez przerwy. Wtedy się takich pytań nie zadawało — była infekcja, był antybiotyk, sprawa zamknięta. Ja też długo tego nie kwestionowałam. Dopiero po latach, kiedy zobaczyłam setki ciał i nauczyłam się czytać, w którym miejscu organizm oddaje pole, zaczęłam patrzeć na tamtą małą inaczej. Ciągle chore uszy. Ciągłe gardło. Wszystko w tej jednej okolicy: to, czym się słucha, i to, czym się mówi.
Nie wyciągam z tego żadnej efektownej tezy i nie zamierzam stawiać diagnozy dziecku sprzed pół wieku. Odnotowuję tylko fakt, który sam się rzuca w oczy, kiedy się przepracowało tyle lat z ludzkim ciałem: że organizm bardzo małego człowieka wybiera sobie miejsce, w którym się poddaje, i że ten wybór rzadko bywa przypadkowy.
I często byłam z tym sama. Mama pracowała, tata bywał gdzie indziej, a lekarstwa trzeba brać o porach. Więc brałam. Sama sobie odmierzałam, sama pilnowałam godziny, sama kładłam się z powrotem. Dziecko, które samo się leczy, uczy się bardzo szczególnej rzeczy: że ciało jest urządzeniem, o które trzeba dbać, i że dbanie polega na sekwencji czynności wykonywanych o właściwym czasie. Nie na tym, żeby ktoś przyszedł i pogłaskał.
Ale najważniejsze wydarzyło się nie w domu, tylko na tamtym korytarzu.
Bo ja tam bywałam. Przechodziłam przez ulicę i wchodziłam do budynku, w którym pracowała moja matka, i siadałam gdzieś z boku, i patrzyłam. I zobaczyłam coś, co ustawiło całe moje życie zawodowe, choć minęło trzydzieści lat, zanim się to we mnie ujawniło.
Zobaczyłam, że ludzi da się naprawiać.
To brzmi banalnie, dopóki nie zobaczy się tego na własne oczy jako dziecko. Przychodzi człowiek zepsuty — z bólem, z gorączką, z raną, ze strachem. Ktoś podchodzi, dotyka, robi określone rzeczy określonymi narzędziami w określonej kolejności. Człowiek wychodzi inny. Nie jest to cud i nie jest to magia. Jest to rzemiosło. Ma technikę, ma porządek, ma się tego nauczyć.
Dziecko wyciąga z takiego widoku wniosek szerszy, niż powinno, i ja go wyciągnęłam: skoro ciało da się naprawić, to wszystko da się naprawić. Skoro istnieje procedura na ranę, to musi istnieć procedura na wszystko inne — na strach, na to, że w domu jest źle, na to, że ktoś kogoś nie kocha. Trzeba tylko znaleźć właściwy gabinet i właściwą kolejność czynności.
Z tym przekonaniem przeszłam potem przez bardzo dużą część życia i nie chcę udawać, że było mi z nim wyłącznie dobrze. Ono dało mi zawód, wytrwałość i całkowity brak lęku przed cudzym cierpieniem. Ale kosztowało też sporo, bo są rzeczy, których się nie naprawia, i człowiek uzbrojony w takie założenie próbuje je naprawiać latami, zamiast po prostu przy nich usiąść. Musiałam się osobno nauczyć, że istnieje coś, co się przyjmuje, a nie leczy. Że są sprawy, wobec których jedyną właściwą czynnością jest zgoda.
To była chyba najtrudniejsza lekcja mojego dorosłego życia i przyszła wiele lat później, przy pracy z ludzkimi rodami, gdzie okazało się, że nic się nie domyka przez naprawianie, tylko przez przyjmowanie. Przyjąć chorobę. Przyjąć tę sytuację. Przyjąć tę złą relację, wdychać ją i przejmować — a wtedy zaczyna się to samo centralizować. Nie ma tam nic do naprawienia. Jest coś do wzięcia w środek.
Dziewczynka z korytarza nie miała o tym pojęcia i nie mogła mieć. Ona widziała człowieka wchodzącego zepsutego i wychodzącego naprawionego, i wyciągnęła jedyny wniosek, jaki dawał się z tego wyciągnąć. Przez trzydzieści lat pracowałam na tym wniosku i dopiero potem zaczęłam go korygować. Nie żałuję. Wolę zaczynać od przekonania, że pomóc się da, i uczyć się granic, niż zaczynać od granic.
Zwracam uwagę na słowo „kolejność", bo w nim jest cała rzecz. Nie wystarczy wiedzieć, co zrobić. Trzeba wiedzieć, co przed czym. Najpierw się patrzy, potem dotyka, potem przygotowuje, potem wykonuje, na końcu domyka — i żadnego z tych etapów nie da się przeskoczyć bez konsekwencji. Nauczyłam się tego wzrokiem, zanim ktokolwiek mi to powiedział, i pracuję tak do dzisiaj. Moja sesja ma stałą sekwencję i nigdy jej nie skracam, nawet jeżeli człowiek mówi, że przyszedł tylko na chwilę. Bo najgorsze rzeczy w tej pracy zdarzają się nie wtedy, gdy się coś zrobi źle, tylko wtedy, gdy się coś zrobi we właściwy sposób w niewłaściwej kolejności.
Zapamiętałam też drugą część tej lekcji, ciemniejszą, choć wtedy jeszcze bez oceny: żeby naprawiać, trzeba czasem zadać ból. Igła boli. Opatrunek zrywany z rany boli. Ta ręka, która pomaga, jest tą samą ręką, która sprawia, że przez sekundę jest gorzej. Nauczyłam się patrzeć na to bez odwracania wzroku — najpierw dlatego, że mnie to fascynowało, a potem dlatego, że musiałam.
Ta lekcja wróciła do mnie ze zdwojoną siłą, kiedy sama stanęłam nad stołem. Bo w tej pracy przychodzi zawsze taki moment, w którym wiem, że jeżeli teraz nacisnę, to człowiekowi będzie przez chwilę gorzej — i że jeżeli nie nacisnę, to wyjdzie stąd taki sam, jaki przyszedł. Nie ma trzeciego wyjścia. Nie ma sposobu, żeby otworzyć coś, co jest zamknięte, i żeby to nie zabolało.
Najtrudniejsze nie jest zadanie tego bólu. Najtrudniejsze jest zniesienie tego, że się go zadaje: że drugi człowiek w tej sekundzie patrzy na mnie i w jego oczach jestem tym, kto sprawia mu cierpienie. Widziałam kiedyś dokładnie ten sam wyraz twarzy u dwudziestolatka w mundurze, patrzącego na moją matkę. I widziałam, że ona się od tego nie odwraca. Nie tłumaczy, nie przeprasza, nie zaczyna gadać, żeby rozładować. Po prostu robi swoje i pozwala, żeby przez chwilę było przez nią źle.
Do tego trzeba szczególnego rodzaju odporności i nie mam pewności, czy ona jest zaletą. Wiem tylko, że mam ją i że mam ją stamtąd.
Jej ręce pachniały spirytusem i tego zapachu nie dawało się z nich zmyć niczym. Był w skórze, nie na skórze. Kiedy przychodziła i dotykała mnie — czoła, karku, ramienia — dostawałam razem z tym dotykiem tamten budynek, tamten korytarz, tamtą kolejkę. Matka pachniała pracą. Nie jedzeniem, nie perfumami, nie praniem. Pracą.
Długo myślałam, że to jest smutne. Dziś patrzę na własne dłonie i myślę coś innego. Moje też pachną — inaczej, olejami, tym, czego używam — i też się tego nie zmywa, i ludzie, którzy mnie znają, rozpoznają mnie po tym w ciemnym pokoju. Nie mam z tego powodu żalu do siebie i przestałam mieć do niej. Są zawody, które wchodzą w skórę, i kto je wykonuje, ten po prostu nosi je na sobie przez całą dobę, także wtedy, kiedy dotyka własnego dziecka.
Karmazyn. To nie jest kolor krwi w sensie dosłownym, choć krwi tam było dużo — w probówkach, na wacikach, w rozmowach dorosłych. Karmazyn to najgłębsza z czerwieni, ta, która ma w sobie kroplę granatu i przez to nie krzyczy, tylko dudni. Kolor życia toczącego się pod skórą, kolor tego, co widać dopiero wtedy, gdy skóra zostanie przerwana.
To jest kolor, którego nigdy nie widać z zewnątrz i który mimo to jest w każdym z nas przez cały czas, kilka milimetrów pod powierzchnią, w ruchu, ciepły. Dziecko dowiaduje się o jego istnieniu przez przypadek — przez zadrapanie, przez upadek — i to jest jeden z fundamentalnych momentów w życiu każdego człowieka: kiedy pierwszy raz zobaczy, że pod nim jest coś płynnego i że ono ma kolor. Ja tego momentu nie miałam, bo u mnie ten kolor był po prostu obecny, codziennie, po drugiej stronie ulicy, w probówkach i na wacikach. Wyrosłam ze świadomością, że wnętrze człowieka jest czerwone i ruchome, i uważałam to za rzecz równie zwyczajną jak to, że na dworze jest pogoda.
Moja matka żyła w tym kolorze codziennie od rana. Wchodziła w cudze ciała, w cudzy strach, w cudzą krew, i wracała z tego wyprana. A ja stałam po drugiej stronie ulicy i patrzyłam na budynek, w którym moja mama robiła obcym ludziom to dobro, którego dla mnie już nie starczało.
Wyprana — to jest właściwe słowo i nie użyłam go przypadkiem. Ona nie wracała zmęczona w zwykły sposób, tak jak wraca się po ciężkim dniu. Ona wracała pusta w bardzo szczególny sposób, którego wtedy nie umiałam nazwać, a który dziś znam od podszewki, bo sama go doświadczam po trudnych dniach. Po całym dniu wchodzenia w cudze pola człowiek nie ma w sobie miejsca na nic więcej. Nie dlatego, że nie chce. Dlatego, że przestrzeń wewnętrzna jest zajęta i jeszcze się nie oczyściła.
Ja się tego nauczyłam obsługiwać i to jest jedyna rzecz, w której poszłam dalej niż ona. Mam swoje sposoby, żeby po pracy z siebie zdjąć to, co przyszło z cudzym ciałem. Mam człowieka, który pilnuje, żebym się nie zanieczyściła. Mam swoje ćwiczenia i swoje granice, i wiem, kiedy powiedzieć „nie dzisiaj". Ona tego nie miała. Nikt jej tego nie pokazał, w jej zawodzie nikt o tym nie mówił, a ona i tak nie miałaby czasu tego słuchać. Więc wracała z tym wszystkim do domu i to wszystko musiało jakoś przez ten dom przejść.
Kiedy o tym myślę w ten sposób, znika ostatnia rzecz, która mnie jeszcze uwierała. Nie chodziło o to, że nie miała dla mnie miłości. Chodziło o to, że wracała do domu pełna cudzego i nie umiała tego z siebie zdjąć.
I zamiast się na to obrazić — nauczyłam się tego rzemiosła.
Trzydzieści lat później miałam własny gabinet, własny stół, własne ręce położone na cudzym ciele i własną kolejkę ludzi, którzy przychodzą z czymś zepsutym. Nigdy nie planowałam, że tak będzie. Ale kiedy pierwszy raz stanęłam nad kimś leżącym i poczułam, że wiem, co robić, rozpoznałam to natychmiast: ten sam gest, ten sam spokój rąk, ten sam zapach gotowości.
Nie ma w tym nic z zemsty i nic z rywalizacji. Długo szukałam, czy przypadkiem nie ma — bo to byłaby zbyt piękna historia, żeby jej nie sprawdzić. Nie ma. Jest coś prostszego i, jak sądzę, częstszego, niż ludzie przypuszczają: dziecko przejmuje zawód rodzica nie dlatego, że chce być jak on, tylko dlatego, że to jedyny sposób, żeby wreszcie zrozumieć, co on tam właściwie robił przez te wszystkie godziny, kiedy go nie było.
Przeszłam na drugą stronę ulicy. Zajęło mi to trzydzieści lat i przeszłam.
Córka pani Beni.